در اين مجلّد واژگان مفرد و مركّب و تعابير به كار رفته در ديوان ناصرخسرو ( از حرف ج تا حرف ژ) توضيح داده شده و براي آن‌ها شاهد و يا شواهدي از ديوان آمده است .این کتاب به اهتمام دكتر مهدي محقق- كبري بستان‌شيرين و با اصلاح و بازبيني دكتر مهدي نوريان توسط موسّسة مطالعات اسلامي دانشگاه تهران- دانشگاه مك‌گيل منتشر شده است.

     این کتاب، در بردارندة 422 غزل از جلال الدّین محمّد بلخی(604_672 هجری قمری) است که محمدعلی منصوری آن ها را از «کلّیّات شمس» به تصحیح بدیع الزّمان فروزانفر انتخاب کرده است. همچنین ترجمة 44 غزل به زبان انگلیسی از آرتور جان آربری و تعدادی از آثارنگارگری اردشیرتاکستانی نیز در این اثر آمده است .

   این کتاب به مناسبت چهارمین گردهمایی سراسری انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران (21تا23 مردادماه 1388_ دانشگاه تبریز) با مقدّمه ای از دکتر مهدی محقق منتشر شده است.

        میرزا محمّدعلی مدرّس تبریزی خیابانی(1296-1373 هجری قمری) در مقدّمةکتاب قاموس المعارف، رسالة مستقلّی در دستور زبان فارسی به قطع وزیری بزرگ، در یک صد و هشتاد و چهار صفحه و در پنج آیین (= فصل) و خاتمه تألیف کرده است:

    آیین اوّل آن «در حرکات و حروف» است و در آیین دوم، سیر زبان فارسی از گذشته تا امروز و آمیختن آن با زبان های دیگر را به طور مجمل بیان کرده و  آیین سوم را در توضیح «کلمه» طی سه نگارش به تعریف اسم و فعل و حرف اختصاص داده است. در آیین چهارم به «کلام و جمله» و در آیین پنجم به بیان «پاره ای فوائد متفرّقه وتوصیف آنچه کاتب و مترجم وصاحبان املاو مطالعه کنندگان کتب فارسی را محلّ حاجت و ضرورت بوده» می پردازد و در خاتمه نیز نکاتی را در روش کار خود در تدوین قاموس المعارف و نحوة یافتن کلمات در آن ارائه می دهد.

    انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران نسخة مصحّحی از آن را با فهرست ها و فرهنگ واژگان به اهتمام حمیده حجازی همراه با دو مقدّمه در شرح حال مولّف از استاد جعفر سبحانی تبریزی و دکتر مهدی محقق منتشر کرده است. 

          در اين مجلّد واژگان مفرد و مركّب و تعابير به كار رفته در ديوان ناصرخسرو ( از حرف آ تا حرف ث) توضيح داده شده و براي آن‌ها شاهد و يا شواهدي از ديوان آمده است و همچنين براي تنوّع در موضوع، سه مقاله تحت عناوين: 1- تعليقات بر ديوان ناصرخسرو(مهدي محقق) 2- تنوّع واژگان در ديوان ناصرخسرو(كبري بستان شيرين) 3- برخي دشواري‌هاي متن ديوان ناصرخسرو (مهدي نوريان) كه در كنگرة بين‌المللي ناصرخسرو در شهريورماه 1382 در شهر دوشنبه تاجيكستان ارائه شده بود، به كتاب اضافه شده است

          كتاب «مقدمة‌الادب» فرهنگ عربي به فارسي است كه در قرن ششم به وسيله ابوالقاسم محمود بن عمر بن محمّد زمخشري خوارزمي تأليف يافته است. علّامه جارالله زمخشري در اين كتاب كلمات فارسي خالص و سره را در برابر كلمات عربي برگزيده است. اين فرهنگ از گنجينه‌هاي پرارزش براي لغت‌شناسان و اديبان فارسي و عربي است و در مقايسه با فرهنگ‌هاي مشابه همچون بلغه، مرقاة، السّامي في‌السّامي، دستورالاخوان و قانون‌الادب از جهات مختلف برتري دارد و در آن بسياري از لغات مهجور و نادر فارسي را مي‌توان يافت. انجمن كتاب حاضر را از روي نسخة فاكسيميله چاپ‌شده در سال 1843 در لايپزيك آلمان به وسيله اي.جي.وتزشتاين - كه داراي فهرست لغات و معادل لاتين آن‌ها است - همراه با مقدّمه دكتر مهدي محقّق - كه در آن فهرست موضوعي كتاب آمده - به چاپ رسانده است

          اين كتاب براساس نسخه‌اي است از مثنوي كه در قطع رحلي و با چاپ سنگي در 1307 قمري به طبع رسيده و استاد همائي با خط خود بر حواشي آن به شرح لغات، تعبيرات، تشبيهات، استعارات، كنايات و مضامين قرآني و حديث و امثال عرب پرداخته است كه در شرح مشكلات ابيات مثنوي راه‌گشا است

          مولّف اين كتاب در سال 1283 هجري قمري لغات انگليسي را به فارسي يا عربي برگردانده و فرهنگي منظوم را به نسل جوان زمان خود كه جوياي فراگرفتن زبان انگليسي بودند، تقديم داشته است. او در اين شيوه از فرهنگ منظومي كه حدود هشت قرن پيش به وسيلة ابونصر فراهي به نام نصاب‌الصبيان تدوين شده، پيروي كرده است

          در اين كتاب مولف بيست هزار مثل و حكمت و اصطلاح را به ترتيب الفبا آورده و در مقابل هريك معني و يا مفهوم و يا مثلي مشابه را ياد كرده است. شايد بتوان گفت كه اين كتاب پس از امثال و حكم علامة دهخدا بهترين كتاب در نوع خود باشد